Zes Common Sense tips voor het ontwikkelen van agile samenwerking

7 maart 2016 Michael Bres 1278

Wat zeggen Kant, Rousseau, Descartes en Popper over agile werken?

Laten we stellen dat mensen sociaal lerende en intelligente wezens zijn die streven naar veiligheid, voortplanting en overleving. En dat samenwerking een van de natuurlijke krachten is achter het adaptieve vermogen van onze soort. Het zou dan in onze aard liggen om wendbare samenwerkingsconstructies te ontwikkelen, gebaseerd op onze sociale vermogens om te leren en ons continu te verbeteren. Dat is tegenwoordig niet anders, al zijn we nu vooral bezig om binnen de context van een kapitalistisch systeem aan de behoeften van anderen te voldoen door waarde toe te voegen. Vanuit dit perspectief zijn agile vormen van samenwerken eigenlijk moderne toepassingen van aloude principes. We proberen de natuurlijke kracht van de menselijke samenwerking te herontdekken door het adopteren van een agile filosofie. Maar waarom kost het ontwikkelen van agile samenwerking zo veel moeite, terwijl het zo natuurlijk is? Wij geven u zes tips, gebaseerd op de visie van vier klassieke denkers uit de periode van de verlichtingsfilosofie.

Tip 1: Bestudeer de verlichtingsfilosofie

Waarom en hoezo filosofie, vraagt u zich misschien af. Wat moet ik hiermee als manager in een organisatie die werkt volgens de agile filosofie? U denkt vast dat u veel meer hebt aan concrete agile methoden en technieken zoals Scrum, Kanban, DSDM of SAFE. Maar wat is de waarde als u de inzet daarvan niet baseert op de existentialistische[1] drivers van de menselijke samenwerking? Is het dan niet meer dan de zoveelste management truc? Agile werken gaat immers ook om individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en subjectiviteit, in verbinding met de bedoeling van een organisatie. Bovendien heeft ons mensbeeld enorme implicaties voor de inrichting en ontwikkeling van de samenwerking. Dit is een typische verantwoordelijkheid van de agile manager en die moet zichzelf daarom grootse vragen stellen. Wat is de mens? Hoe moeten we ons organiseren? In hoeverre deugen mensen? Hoe kunnen we elkaar vertrouwen? De nieuwe generatie lijkt klaar voor een anarchistische werkvloer en meer ‘verlichte’ vormen van samenwerking zoals agile werken. Hoe gaat u daarmee om?

Ons advies: Bekwaam uzelf in de verlichtingsfilosofie en stel uzelf die grootse vragen. Benader agile vormen van samenwerken eens vanuit een anarchistisch perspectief en de existentiële drivers van de menselijke samenwerking. Dat is een behoorlijke opgave, maar een relevante wanneer u management-verantwoordelijkheid aanvaardt in een agile omgeving. Gelukkig biedt de verlichtingsfilosofie u aanknopingspunten. ‘Verlichting’ en ‘verlichten’ duiden op een proces van denken en handelen in termen van dynamiek, verandering en vooruitgang en dat klinkt weer heel erg agile. Beschouw leiderschap als een ontwikkelproces in de organisatie, waarbij u uw eigen leiderschapsmethode ontwikkelt aan de hand van zelf gekozen uitgangspunten, kennis en kunde. De filosofie biedt u geen pasklare oplossingen en werpt vragen op in plaats van antwoorden te geven. Zij maakt u nieuwsgierig naar onbekend terrein en bevrijdt u uit de beklemming van modellen en theorieën gericht op het functioneren van de manager. Met de volgende tips helpen wij u een eindje op weg.

Tip 2: Luister naar René Descartes en erken de autonomie van uw medewerkers

Bent u het type manager dat niets aan het toeval overlaat, vindt dat er niets mis mag gaan en alles tot in de puntjes regelt? Het is de vraag of dat mogelijk is en of het een zekerheid suggereert die niet bestaat. Om creatief te zijn, moet het toeval niet worden uitgesloten. Mensen zijn niet te reduceren tot een systeem dat in de hand wordt gehouden door mechanismen van ‘command en control’. Dat gaat uit van het idee dat iemand alles weet, of denkt te weten, en zijn of haar gezag daarop baseert. Het is een weinig verlichte vorm van management. U beperkt daarmee de autonomie van het individu en het team en dat heeft een negatieve invloed op het vermogen van uw organisatie om creatief te zijn, te innoveren en te leren. Het effect is nog meer controle en beheersing. Deze vicieuze cirkel is desastreus voor de samenwerking en het onderlinge vertrouwen.

Ons advies: Luister naar René Descartes! Zijn ‘cogito ergo sum’, ‘ik denk dus ik besta’, benadrukt het karakter van uw medewerkers als autonoom denkende wezens. Geachte manager, medewerkers bestaan, want zij denken, zij denken te voelen en twijfelen. Zo zou Descartes het gesteld kunnen hebben. Voor het creëren van klantwaarde is het voorwaardelijk dat uw medewerkers de steun en omgeving krijgen die nodig is om autonoom te functioneren. Zij realiseren dan hun eigen doelen in verbinding met de doelen van de organisatie. Doorbreek de vicieuze cirkel. Stoot de controle af door te zorgen dat de organisatie functioneert als een platform voor samenwerking. Het is uw verantwoordelijkheid om de daarvoor benodigde collaborative structure in te zetten en te onderhouden. De autonoom denkende medewerkers doen de rest.

Tip 3: Luister naar Immanuel Kant en versterk de vrijheid van handelen

Uw leiding is van enorme invloed op de natuurlijke bereidheid van mensen om zich in te zetten voor de organisatie. Misschien heerst er in uw organisatie een cultuur waarin autoriteit zich op de werkvloer laat gelden en ook wordt geaccepteerd. De doelen die u stelt, moeten uw medewerkers tot hun eigen doelen maken, volgens uw instructies. Dit sluit aan op het mensbeeld dat iedereen, thuis, op school en later op het werk, gezag moet respecteren en volgen. Tegelijkertijd stelt de filosoof Immanuel Kant dat de individuele vrije wil de basis is voor de vorming en ontwikkeling van afspraken. U doet er dus verstandig aan te beseffen dat de vrije wil van uw medewerkers altijd in het geding is op het moment dat u leidinggeeft. Het is vrijheid in gebondenheid. Maar hoe werkt dat in een agile omgeving?

Ons advies: Luister naar Immanuel Kant! Zijn ‘sapere aude’, ‘durf te weten, durf wijs te zijn’, benadrukt dat het belangrijk is dat uw medewerkers hun eigen verstand kunnen gebruiken. Beste manager, medewerkers moeten in staat zijn zich vrij te bewegen en eigen keuzes te maken in verbinding met de bedoeling van de organisatie. Zo zou Kant het gesteld kunnen hebben. De beste reacties op veranderingen en mogelijkheden om capaciteiten in te zetten voor de samenwerking in agile teams, komen voort uit de vrijheid van handelen van uw medewerkers. Individuele keuzevrijheid en ontwikkelingsmogelijkheden zijn bovendien zeer bevorderend voor het leervermogen van de organisatie. Een beter leervermogen resulteert in medewerkers met meer kennis en competenties en dat vergroot het aanpassingsvermogen (adaptive power) van uw organisatie. Het mooie is dat dit tegelijkertijd het afstoten van controle (tip 2) een stuk eenvoudiger maakt en de autonomie van medewerkers versterkt. Begint u de samenhang al een beetje te zien? Dat het afstoten van controle met autonomie en het versterken van competenties op basis van de vrije wil zeer positief kunnen uitpakken voor het ontwikkelen van een agile samenwerking? Die filosofen uit de 18e eeuw waren zo gek nog niet.

Tip 4: Luister naar Jean-Jacques Rousseau en ga uit van wederzijdse toestemming

Hoe waardeert u dat medewerkers de gestelde doelen en uw instructies aan kritische overwegingen en discussie onderwerpen? Betrekt u hen bij het ontwikkelproces van deze doelstellingen en instructies en de beoogde resultaten? Kunnen zij daarover meepraten? Hoe gaat u om met de vrije wil (tip 3) van medewerkers bij het maken en nakomen van afspraken? Door de inbreng van medewerkers te gebruiken, maakt hun eigenbelang ook deel uit van de werkomgeving. Een dynamische en bewegende samenwerking tussen autonome medewerkers, met vrijheid van handelen, kan alleen voortkomen uit afspraken die gebaseerd zijn op wederzijdse toestemming. Managers en medewerkers ontwikkelen continu ‘afsprakensystemen’, hoe dan ook. Dat zit in onze genen en kenmerkt ons, vergelijkbaar met de door de natuur bepaalde kenmerken van kolonievormende sociale insecten en dieren. Het maken van afspraken is verbonden met onze evolutionaire constitutie: voortplanting, veiligheid en overleven. Dat is nogal wat voor een manager die opereert in een agile omgeving.

Ons advies: Luister naar Jean-Jacques Rousseau! Geen enkel mens heeft een natuurlijk gezag over zijn gelijke en macht brengt geen enkel recht voort. Gewaardeerde manager, baseer de agile samenwerking op wederzijdse toestemming, omdat dit de enige grondslag is voor ieder rechtmatig gezag onder medewerkers. Zo zou Rousseau het gesteld kunnen hebben. Samenwerken in organisaties is gebaseerd op wat Rousseau een sociaal contract noemt. Een organisatie is dan te beschouwen als een samenhang van overeenkomsten en afspraken, dat als het goed is een platform vormt voor samenwerking. Een energieke en wendbare organisatie komt alleen tot stand als afspraken en overeenkomsten gebaseerd zijn op wederzijdse toestemming. Dit vraagt om gelijke informatie, gelijke inbreng en veiligheid daartoe voor iedereen die betrokken is bij de samenwerking. Als manager is het uw verantwoordelijkheid hiervoor te zorgen, zodanig dat alle betrokkenen in staat zijn om passende afspraken (appropriate arrangements) te ontwikkelen. Dit ontwikkelproces verschaft duidelijkheid over ieders rol en bijdrage en maakt dat medewerkers blijven nadenken over ‘wat precies de bedoeling is’. Op deze manier werkt de wederzijdse toestemming bevorderend voor de vrijheid van handelen en wordt de autonomie versterkt. Dit is tegelijkertijd voorwaardelijk voor de ontwikkeling van agile samenwerking.

Tip 5: Luister naar Karl Popper en ga experimenteren

Hebt u uit de voorgaande vier tips kunnen opmaken welke concrete handelingen of praktische theorie u moet volgen om de agile samenwerking in de organisatie te ontwikkelen? Niet echt. Weet u hoe u kunt beginnen met het geschetste ‘verlichte’ proces van denken en handelen in termen van dynamiek, verandering en voortuitgang? Nee, ook niet. Toch kan gesteld worden dat het erkennen van autonomie, het versterken van de vrijheid van handelen en het baseren van afspraken op wederzijdse toestemming voorwaarden zijn voor de ontwikkeling van een agile samenwerking. En dat is dan ook het dilemma. U zult eerst controle moeten afstoten, kennis en competenties moeten versterken en een duidelijk afsprakensysteem moeten implementeren om een agile samenwerking constructief te kunnen ontwikkelen. Verdiend vertrouwen en erkenning (recognition) van een zelforganiserende samenwerking komen voort uit autonomie, vrijheid van handelen en wederzijdse toestemming. Niet andersom.

Ons advies: Luister naar Karl Popper! Onderleg de theorie aan een kritisch onderzoek en probeer deze te toetsen en te weerleggen. Geachte manager, ga experimenteren en ontwikkel waarnemingen waarvan niemand ooit zou hebben gedroomd zonder de stimulans en de leiding van onze theorieën. Zo zou Popper het gesteld kunnen hebben. De filosofie verschaft u de theorie, maar geen pasklaar antwoord voor het ontwikkelen van een agile samenwerking. Dus begin gewoon in kleine stapjes vanuit uw eigen praktijksituatie met het versterken van de competenties en kennis. Stoot op een beheerste manier controle af en maak samen met uw medewerkers afspraken over de samenwerking. Kijk wat er gebeurt, maar realiseer u dat een proces van ‘verlicht’ denken en handelen om de agile samenwerking te ontwikkelen in essentie een continu observatie-, analyse- en interventieproces is. En daar komt heel wat bij kijken. Echt observeren en vertrouwen op de ontwikkeling van de dynamiek, verandering en vooruitgang is bijzonder moeilijk. Populair gesteld wordt van u het vermogen gevraagd om op een actieve manier ‘los te laten’ en ‘op de handen te blijven zitten’.

Tip 6: Luister naar Axis into management en ontwikkel gemeenschappelijk begrip

Systematisch en collectief ontwikkelen van gemeenschappelijk begrip bevordert het leervermogen en de samenwerkingsvaardigheden van zelforganiserende teams op een duurzame manier. Dit is een van de achterliggende principes van het leiderschapsmanifest voor managers die opereren in een agile omgeving. Een ander principe is dat het continu inzetten en ontwikkelen van gemeenschappelijk begrip over het functioneren van de agile samenwerking de wendbaarheid verbetert. Het vermogen om gemeenschappelijk begrip te ontwikkelen is bovendien de beste voedingsbodem voor verdiend vertrouwen en empathie. Vrijheid van handelen, autonomie en wederzijdse toestemming zijn daarvoor het fundament.

Ons advies: Luister naar Axis into Management! Ontwikkel systematisch gemeenschappelijk begrip als methode om de agile samenwerking continu te verbeteren, anderen daarbij te helpen en daarover feedback te krijgen. Beste manager, uw taak is beperkt tot het in goede banen leiden en faciliteren van de daarvoor noodzakelijke communicatieprocessen. Zo stelt Axis into Management het. En hier komt meer bij kijken dan u denkt. Het vereist onder meer vakkundig agile leiderschap en specifieke vaardigheden om problemen sociaal te maken, consensus te ontwikkelen en de communicatie in het team te verbeteren. Maar wees gewaarschuwd! Het ontwikkelen van uw eigen leiderschapsmethode verloopt aan de hand van zelf gekozen uitgangspunten, kennis en kunde. Het is geen vooraf bepaalde aanpak met een stappenplan voor succes, maar een voortdurend leer- en ontwikkelproces. Wij ondersteunen uw leerproces graag, bijvoorbeeld met een foundation training Leiderschap in een agile omgeving.

Reacties? Graag! Meer informatie over het Agile Leadership Programma van Axis into Management?

Mail: michael.bres@axisinto.nl


[1]Het existentialisme is een 20e-eeuwse filosofische en literaire stroming die individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en subjectiviteit vooropstelt. Het existentialisme beschouwt iedere persoon als een uniek wezen, verantwoordelijk voor eigen daden en eigen lot. De uitdaging van ieder individueel mens is om - in afwezigheid van een transcendente god - binnen zijn absurd en zinloos bestaan zijn vrijheid te gebruiken om een eigen ethos op te bouwen en zijn bestaan zodoende zin te geven. Bron: Wikipedia